In het tv-programma ‘Verborgen Verleden’ wordt per aflevering een bekende Nederlander verrast met informatie over de voorouders. De gegevens en verhalen daartoe zijn eerder door archivarissen en historici uitgezocht. Recent verscheen een boek met de gelijknamige titel, waarin een aantal van deze portretten van BN’ers met hun historie staan opgenomen. De bundel is ook als een aansporing voor de lezer bedoeld, om op zoek te gaan naar de eigen familiegeschiedenis. Daarom is het boek aangevuld met enkele begrippen uit de genealogie en verder met een lijst van praktische adressen.

Als toelichting op het begrip ‘stamboom’ dient een ontwerp van het huis Van Oranje-Nassau uit ongeveer 1950, wat echter een heel ongelukkige keuze is. Alhoewel het opschrift vermeldt dat het om een stamboom zou gaan, mankeert er veel aan en klopt de aanduiding eigenlijk niet. Men dient te bedenken dat er voor een stamreeks om te beginnen een achternaam nodig is. Het gaat dan om een vaste naam die enkele generaties wordt doorgegeven, want alleen op die manier ontstaat er een familienaam. Deze achternamen vererfden in mannelijke lijn (‘patrilineair’, in rechte lijn). Tegenwoordig hoeft dat niet meer en mag een moeder eveneens wettig haar naam doorgeven. (Voor een adellijke moeder is dat echter verboden, tenzij het, geheel inconsequent, de familie Van Amsberg betreft; of het koninklijk huis).

Voortplanting mannenzaak

Men moet zich daarbij wel realiseren dat het bestand aan familienamen hoe dan ook een verworvenheid uit het verleden is, waar wij later schatplichtig aan zijn geworden. Dat er bij een stamboom eerst de man wordt vermeld en dan de vrouw is historisch zo gegroeid. Vroeger was de medische kennis over voortplanting gebrekkig. Men veronderstelde dat ook in dit opzicht een man de belangrijkste van de twee was. Kennis over versmelting van elementaire cellen dateert pas uit de late 19e eeuw. Voordien was de gedachte dat een vrouw er slechts voor de voeding van het kind was, zowel na de geboorte als daarvoor. Een familie werd voortgezet via de man en stierf uit, indien er geen zoon (stamhouder) was.

De in het genoemde boek afgebeelde stamboom Van Oranje-Nassau houdt geen rekening met deze traditie over afkomst. De echtelieden staan geregeld verkeerdom weergegeven. Op een misleidende manier wordt vervolgens de zogenaamde Friese tak Nassau-Dietz (van Johan Willem Friso) verweven met de in 1702 uitgestorven Hollandse tak Nassau-Dillenburg (van Willem de Zwijger), suggererend dat het om een doorlopende stamreeks van Willem de Zwijger zou gaan. Dit is duidelijk moedwillig gedaan. Er bestaat namelijk een hele mooie heraldische stamboom uit de 18e eeuw, waarbij deze takken apart zijn verbeeld. Verder eindigt de stamboom via de Friese tak eigenlijk met koningin Wilhelmina (1880 – 1962). Haar dochter Juliana behoorde tot de hertogelijke stam Van Mecklenburg en was alleen door een koninklijk besluit prinses Van Oranje-Nassau. Ook weer haar dochter Beatrix (*1938) behoort niet tot het stamhuis Van Oranje-Nassau. Wat dat betreft noemt Irene (*1939) zich terecht prinses Van Lippe- Biesterfeld.

Misleidend

De afbeelding met de zogenaamde stamboom is dus misleidend. Er worden daarbij zeer veel personen opgevoerd die in een legenda onderaan zijn verklaard. Maar prinses Carolina van Oranje-Nassau (1743 – 1787) is weer weggelaten. Zij sloot juist het betekenisvolle huwelijk met de Duitser Karel van Nassau-Weilburg (1735 – 1788). In 1766 liet dit echtpaar in Den Haag het paleis Weilburg (ook genaamd Hôtel Weilbourg; paleis Korte Voorhout) bouwen dat nadien de Koninklijke Schouwburg werd. Recent fungeert het nota bene als de locatie, waar de koning met Prinsjesdag de troonrede voorleest. Het is heel opmerkelijk dat tijdens Prinsjesdag deze achtergrondinformatie over paleis Weilburg door de media wordt verzwegen. De zoon van voornoemde Karel en Carolina was Frederik Willem van Nassau-Weilburg (Den Haag 1768 – Weilburg 1816), regerend hertog van Nassau. De groothertogen van Luxemburg stamden in rechte lijn van hem af. (Uitgestorven in 1985 met Charlotte van Nassau). De laatste wettige afstammelinge van deze tak Nassau-Weilburg is Clotilde uit Wiesbaden, geboren in 1941. Met haar zal het huis van de stam Van Nassau definitief uitsterven en dus voorgoed van het wereldtoneel verdwijnen.

Frederik hertog van Nassau.

Wapenkwartierstaat

In het boek Verborgen Verleden wordt verder een wapenkwartierstaat opgenomen van Bernard van Nyvenheim uit ongeveer het jaar 1800. Bernard staat als kind onderaan vermeld met het wapen Van Nyvenheim. Erboven staan zijn ouders Van Nyvenheim en Van Wijhe. Bij de vier wapens daar weer boven gaat het om de grootouders van Bernhard. De tabel gaat op die manier nog drie generaties verder terug. Ieder mens heeft twee ouders, vier grootouders enzovoort. In dat opzicht kan de afgebeelde heraldische kwartierstaat goed als illustratie daarvoor dienen. Maar ook hierbij geldt dat er rond 1800 in medisch opzicht nog anders over afstamming werd gedacht dan heden. Een kwartierstaat als voor Bernard van Nyvenheim heeft eerder een juridische achtergrond. Om dat te begrijpen, moet men verder terug in de tijd. In de Middeleeuwen gold bij een ridder voor deelname aan een toernooi als vereiste dat hij vier adellijke grootouders had. Vandaar het woord ‘kwartier’. Die eis werd ook voor opname bij een adellijk klooster (een zgn. stift) gesteld. De kanunnik of de stiftsjuffer kwam dan in aanmerking voor een prebende om van te leven. Later werd de eis verzwaard tot acht of zestien adellijke voorouders (kwartieren). Het was een methode om exclusief te blijven en de prebendes betaalbaar te houden.

Een heraldische kwartierstaat had dus een doel en werd niet alleen uit liefhebberij opgesteld, of om deftig te doen. Voor de koninklijke familie was het steeds mogelijk om een heraldische kwartierstaat samen te stellen. Maar bij de ouders van koningin Maxima hebben zowel vader Jorge Zorreguieta als moeder Pame Cerruti geen familiewapen. Sterker nog, het is zelfs onbekend wie de vader is van de onwettig geboren Mariano Zorreguieta (1830 – 1893), de overgrootvader van Jorge Zorreguieta (1928 – 2017). Dat verleden blijft steeds maar verborgen. En de belangrijkste media doen daaraan mee door de onwettigheid van Mariano te verhullen. Als het om de koninklijk familie gaat, wordt de argeloze burger voor de mal gehouden. Er is geen sprake meer van een aanzienlijk gezin dat hoog in de wapens is. Daarom gaat het bij dit zogenaamd ‘koninklijke’ gezin dat verburgerlijkt is gewoon om namaak, om hinderlijke kitsch, waar vooral de commercie mee op de loop gaat. Tegenwoordig wordt deze vorm van knoeien en bedriegen ook wel de ‘disneylandisering van de monarchie’ genoemd.

Wapenkwartierstaat van Bernhard van Nyvenheim (circa 1800: Collectie Gelderland)

Titus von Bönninghausen (1957) verzorgt de historische rubriek bij ‘Van Adel, Nieuwsbrief van de Nederlandse Adelsvereniging’.

Oorspronkelijke publicatie: Oranje stamboom valselijk opgetuigd, in: De Republikein 21 (1/ 2025) 60-62.

Oranje stamboom valselijk opgetuigd